Educatie

De seksuele ontwikkeling; van friemelende foetus tot praktiserende puber

geschreven door Marceline van Eeden 16 januari 2018
Seksuele ontwikkeling

Al in de baarmoeder blijken foetussen hun geslachtsdelen aan te raken. Feitelijk treedt op dat moment al de seksuele ontwikkeling in. Een gezonde seksuele ontwikkeling van jongs af aan draagt bij aan een gezond en plezierig seksleven in de volwassenheid. Maar wat houdt zo’n gezonde seksuele ontwikkeling in? Welk seksueel gedrag vertonen kinderen op welke leeftijd? En wanneer is bepaald seksueel gedrag verontrustend?

Seksuele gezondheid

Om te begrijpen wat er wordt verstaan onder gezonde seksuele ontwikkeling is het eerst van belang om te weten wat seksuele gezondheid precies inhoudt. In 2010 stelde de Wereldgezondheidsorganisatie dat seksuele gezondheid een met seksualiteit verbonden toestand is van fysiek, emotioneel, mentaal en sociaal welzijn. Seksuele gezondheid is dus meer dan alleen de afwezigheid van ziekte, disfunctie of zwakte. Het vereist een positieve en respectvolle benadering van seksualiteit en seksuele relaties.

De seksuele ontwikkeling begint al in de eerste levensjaren en is een levenslang proces. Dit proces is afhankelijk van lichamelijke, cognitieve, psychische, sociale en culturele factoren. Seksuele ontwikkeling vindt plaats binnen verschillende domeinen: de biologische/fysieke ontwikkeling, de psychosociale ontwikkeling en vruchtbaarheid en voortplanting. De biologische/fysieke ontwikkeling betreft bijvoorbeeld de groei van geslachtsdelen. Maar ook de primaire/secundaire geslachtskenmerken vallen hieronder. De psychosociale ontwikkeling gaat over seksueel gedrag en seksuele gevoelens. Daaronder vallen bijvoorbeeld verliefdheid, opwinding en verlangen, seksuele oriëntatie en genderidentiteit. Onder vruchtbaarheid en voortplanting vallen ook anticonceptie en gezinsvorming. Er zijn verschillende omgevingsfactoren die bijdragen aan een gezonde seksuele ontwikkeling. Zo zijn liefde en lichamelijke affectie (zoals huidcontact) belangrijk, evenals positieve boodschappen over seksualiteit en intimiteit, en positieve voorbeelden van relationeel gedrag. Ook de mogelijkheid om seksuele gevoelens (op leeftijdsadequate wijze) te uiten, vrijwaring van traumatisch geweld (fysiek, emotioneel en/of seksueel) en een intacte anatomie en bijpassende genderidentiteit dragen bij aan een gezonde ontwikkeling. 

Een ‘preseksuele’ ontwikkeling?

Tussen de 0 en de 19 jaar doorloopt een kind verschillende fasen op het gebied van seksuele ontwikkeling. Er wordt gesproken van ‘preseksuele ontwikkeling’ wanneer kinderen nog niet seksueel rijp of actief zijn. Tegenstanders beargumenteren dat deze term de gezonde seksuele ontwikkeling bij jonge kinderen niet genoeg erkent. Seksueel gedrag vertoond door kinderen wordt door volwassenen wel vaker als afwijkend geïnterpreteerd. Vanuit het perspectief van een volwassene wordt seksueel gedrag van een kind al snel meer seksueel beladen dan het in werkelijkheid is. Uit onderzoeken blijkt juist dat bijvoorbeeld seksueel getinte spelletjes voortkomen uit nieuwsgierigheid van het kind naar het lichaam van zichzelf en anderen. Dit stimuleert een gezond lichaamsbesef en gezonde identiteitsontwikkeling en hoort daarmee gewoon bij een gezonde seksuele ontwikkeling. Het is dan ook niet bevorderlijk kinderen te straffen wanneer zij (leeftijdsadequaat) seksueel gedrag vertonen. Wel is het raadzaam om kinderen af en toe bij te sturen zodat zij zich op natuurlijke wijze bewust worden van de normen en waarden van hun cultuur op seksueel gebied. Zoals je onlangs hebt kunnen lezen op Bedmanieren.nl kan seksuele voorlichting (zoals de Dokter Corrie Show) daaraan bijdragen.

De seksuele ontwikkelingsfasen

De JGZ-richtlijn Seksuele ontwikkeling van 0 tot 19 jaar ondersteunt professionals in de jeugdgezondheidszorg (JGZ) om inzicht te krijgen in de seksuele ontwikkeling van jongeren en geeft informatie over een gezonde seksuele ontwikkeling. Dit doet de richtlijn onder andere door het omschrijven van de zes seksuele ontwikkelingsfasen, die hieronder zullen worden toegelicht. Omdat de fysieke en psychosociale ontwikkeling per kind verschilt, lopen ook de seksuele ontwikkelingsfasen niet voor elk kind gelijk. Toch wordt bij benadering de volgende fasen aangehouden:

  • 0 tot 3 jaar: Door nieuwsgierigheid raken kinderen het eigen lichaam en het lichaam van anderen aan en stimuleren ze soms hun eigen geslachtsdelen. Ook worden kinderen zich steeds meer bewust van hun eigen sekse en seksestereotiep gedrag.
  • 3 tot 6 jaar: Seksestereotiep gedrag wordt veel vertoond, bijvoorbeeld door het spelen met poppen door meisjes en het spelen met auto’s door jongens. Ook leren kinderen steeds meer sociaal seksuele normen. Zo leren ze dat het niet de bedoeling is om zomaar ergens naakt rond te lopen. In deze fase gebruiken kinderen vaak ‘vieze’ woorden (‘poepen en plassen’) en ontdekken ze hun eigen geslachtsdelen en die van anderen door fantasie en spel (zoals het spelen van doktertje of vader en moedertje).   
  • 6 tot 9 jaar: Kinderen worden zich steeds meer bewust van sociale normen en gaan steeds meer om met andere kinderen van dezelfde sekse. Naast de eerste gevoelens van verliefdheid, kunnen ook de eerste gevoelens van schaamte en ongemakkelijkheid optreden; over hun eigen lichaam of over andere kwesties omtrent seksualiteit.
  • 9 tot 12 jaar: Steeds meer lichamelijke veranderingen treden op in deze fase net voor de puberteit. Dit kan gevoelens van onzekerheid tot gevolg kan hebben. De autonomie van kinderen ten opzichte van hun ouders groeit. Sommige kinderen krijgen voor het eerst verkering of zoenen met elkaar door bijvoorbeeld zoenspelletjes. De interesse in seks en het praten hierover nemen toe, al bestaan er onderling grote verschillen.
  • 12 tot 15 jaar: In deze fase van puberteit ontwikkelen de secundaire geslachtskenmerken zich meer en meer, en treedt naast de groeispurt de eerste menarche (menstruatie) en spermarche (zaadlozing) op. De ontevredenheid over het eigen lichaam groeit (met name bij meisjes). De nieuwsgierigheid naar seksualiteit en de drang naar zelfstandigheid nemen toe. Toch is de houding ten opzichte van seksualiteit nog vrij negatief en is er nog sprake van weinig intimiteit in relaties. Dit ondanks het feit dat tongzoenen en strelen steeds normaler worden. Het contact met leeftijdsgenoten wordt steeds belangrijker, alsook genderstereotiep gedrag. Denk hierbij aan de seksuele oriëntatie (‘Op wie val ik?’), maar ook homofobische gedachten (‘Ik ben bang dat op hetzelfde geslacht val’).
  • 15 tot 19 jaar: Jongeren in deze fase worden steeds onafhankelijker ten opzichte van hun ouders. Ook wordt er wordt steeds meer met seksualiteit geëxperimenteerd; met masturbatie (met bijvoorbeeld erotisch materiaal zoals porno) en met de ander (bijvoorbeeld orale seks). De onzekerheid omtrent het uiterlijk daalt. Jongeren worden zich steeds meer bewust van zichzelf, waardoor ze zich minder aantrekken van sociaal seksuele normen. Ze komen steeds meer achter hun eigen seksuele identiteit en komen hiervoor uit (coming-out). Persoonlijke relaties waarin seks en intimiteit een rol spelen, komen meer voor. Deze zesde fase is erg belangrijk voor jongeren om te oefenen. Hierbij worden zij zich steeds meer bewust van hun wensen en grenzen in (seksuele) relaties. In deze fase is echter ook sprake van verhoogd risico op soa’s, seksuele problemen (problemen met klaarkomen of pijn bij het vrijen), ongewenste zwangerschap en seksueel geweld, misbruik of uitbuiting door bijvoorbeeld loverboys. De helft van de 17-jarigen heeft ervaring met geslachtsgemeenschap.

(On)gezond seksueel gedrag

De meeste kinderen die bovenstaande fasen doorlopen, ontwikkelen zich op gezonde seksuele wijze. Toch is het belangrijk om je te realiseren dat er ook gewoon sprake kan zijn van een gezonde ontwikkeling als een kind de fasen niet exact in de ‘juiste’ volgorde doorloopt. Seksueel gedrag dat veel voorkomt, hoeft namelijk niet per se gezond gedrag te zijn en gedrag dat maar weinig voorkomt, is niet per definitie zorgwekkend. Gedrag is ongezond wanneer het een schadelijk risico kan vormen voor de (seksuele) ontwikkeling. Een voorbeeld van gedrag dat schadelijk is, maar kan worden bijgestuurd, is een jongen van 3 die een stukje speelgoed in zijn anus probeert te steken. Een voorbeeld van ernstig grensoverschrijdend seksueel gedrag is dat van een meisje van 8 dat (ondanks straf en bijsturing) haar broertje van 6 jaar herhaaldelijk dwingt om mee te doen aan seksueel spel en hem hierbij pijn doet. Wanneer je vermoedt dat de seksuele ontwikkeling van je kind afwijkend of zorgwekkend is, is het goed om uitgebreid met het kind te praten om hem of haar bij te sturen en eventueel hulp te zoeken bij een psycholoog en/of seksuoloog. Voor dit laatste heb je een verwijzing van de huisarts nodig. 

Bronnen: Van der Vlugt, 2012; WHO (2010). Standards for Sexuality Education in Europe. A framework for policy makers, educational and health authorities and specialists. Keulen: WHO Regional Office for Europe and BZgA.

3 reacties

marc van lier 17 januari 2018 om 16:16

Een erg goed overzicht, bedankt daarvoor.
Toch zou ik graag mijn zorg uitspreken.
Uit onderzoek van Ray Blanchard (2001) blijkt dat sommige mannen die kinderen misbruikt hebben, geen goede kennis hebben van hun echte seksuele voorkeur of daar niet eerlijk over zijn. Ze praten hun gedrag goed. Ze zeggen bijvoorbeeld ‘dat het kind het ook lekker vind’ en plaatsen kinderlijk gedrag in de verkeerde context. Zo had ik bijvoorbeeld recent een hele discussie met een man (wiens naam ik hier niet zal noemen). Hij bleef volhouden dat kinderen van 4 jaar die ‘met hun geslachtsdelen spelen’ feitelijk aangaven dat ze al vroeg seksueel actief zouden zijn. Hij kon het niet fouter hebben. Kinderen die met hun geslacht spelen doen dat, omdat ze hun hele leefomgeving aan het ontdekken zijn en niet omdat ze behoefte hebben aan seks zoals volwassenen dat met elkaar hebben. Naar aanleiding van de discussie die ik met deze man voerde (en de storm van kritiek die hij daarna over zich heen kreeg op Twitter), heeft de betreffende meneer zijn website waarop hij deze claims deed gesloten.
Ik pleit er voor dat deze nuance wordt gemaakt, ter bescherming van kinderen.

Antwoorden
mm
Lisanne Hummel 22 januari 2018 om 11:51

Beste Marc,

Bedankt voor je reactie op ons artikel! Zoals wij ook in ons artikel beschreven, is het ontdekken van het lichaam door kinderen onderdeel van een gezonde seksuele ontwikkeling. Alleen zo kan je als mens ontdekken wat je prettig vindt voelen aan je lichaam en wat niet. Dat is belangrijk en mag er zijn en heeft inderdaad, zoals jij schrijft, nog niets te maken met seksueel verlangen zoals volwassenen dat kennen.

Groeten van Bedmanieren.nl

Antwoorden
Seksuele opvoeding: over schaamte en openheid - Naughty Business Report 23 april 2018 om 17:26

[…] Marceline van Eeden geeft op Bedmanieren.nl een goed overzicht van de ontwikkelingsfasen van de mens. De seksuele ontwikkeling begint […]

Antwoorden

Geef jouw reactie